Harshen Hausa

Muhimmancin harshen Hausa a duniya bai fara da zamanin dijital ba.

Tun daga shekarun 1950, ƙasashe da manyan cibiyoyin watsa shirye-shirye na duniya sun fara samar da shirye-shirye na musamman cikin harshen Hausa domin manyan masu sauraro a Afirka.

Masar tana daga cikin waɗanda suka fara wannan tarihi. Tun a shekarar 1956, gidan rediyon Masar da ke watsa shirye-shirye zuwa Afirka ta Yamma yana gabatar da shirye-shirye cikin Hausa. Wannan ya ma gabaci fara BBC Hausa a Landan a shekarar 1957.

A tsawon shekarun da suka biyo baya, manyan kafofin watsa labarai na duniya da dama sun kafa ayyuka na musamman cikin harshen Hausa, ciki har da Radio Cairo a Masar, BBC a Birtaniya, Voice of America a Amurka, Deutsche Welle a Jamus, Radio France Internationale a Faransa da China Radio International a Sin, da sauransu.

Saudiyya ma ta shigar da harshen Hausa cikin ayyukanta na watsa shirye-shirye na ƙasa da ƙasa, musamman shirye-shiryen da ake yi wa mahajjata. Takardun tarihi suna nuna cewa an rika watsa bayanai na hukuma game da aikin Hajji cikin wasu harsunan sadarwa na duniya da dama, ciki har da Hausa.

Kasancewar ƙasashe da cibiyoyin watsa labarai da ke nahiyoyi daban-daban suka kafa, suka bunƙasa kuma suka ci gaba da gudanar da ayyuka na musamman cikin harshen Hausa tun shekaru masu yawa, alama ce ta zahiri da ke nuna matsayin Hausa a matsayin harshe mai faɗin amfani a duniya da kuma girman al’ummar masu sauraro da amfani da shi a ƙasashe daban-daban.

Yin magana da Hausa da kasancewa ɗan asalin Hausawa abubuwa biyu ne daban.

Miliyoyin mutane daga wasu al’ummomin Afirka suna amfani da Hausa a matsayin harshe na biyu ko harshen sadarwa na yau da kullum. Ana ganin wannan sosai a kasuwanni, sufuri, manyan birane, wuraren kasuwanci, wasu al’ummomin addini da yankunan da ke kan iyakokin ƙasashe a Sahel, Afirka ta Yamma da wani ɓangare na Afirka ta Tsakiya.

Saboda haka, ƙidayar da ta dogara kawai da asalin ƙabila ko harshen uwa ba za ta iya ita kaɗai bayyana cikakken faɗin duniyar amfani da harshen Hausa ba.

Harshen Hausa yana cikin reshen Chadic na babban iyalin harsunan Afroasiatic. Harshen Masarawa na dā shi ma yana cikin iyalin Afroasiatic, amma a wani reshe daban. Binciken tarihi na harsuna ya nuna wasu gadon harshe na bai ɗaya da suka samo asali tun daga Proto-Afroasiatic.

An gudanar da bincike na kwatantawa kan wasu daidaito tsakanin Hausa da harshen Masarawa na dā, musamman a fannin ƙamus da wasu tsarin nahawu.

Wasu marubutan Afirka da wasu masu bincike sun kuma gabatar da ƙarin hasashe game da tsohuwar dangantaka tsakanin Masar, Sahara da al’ummomi daban-daban na Afirka ta Yamma. Wasu daga cikin waɗannan binciken suna gabatar da ra’ayoyin dangantakar tarihi ta musamman da Hausawa.

Waɗannan batutuwa wani fanni ne na binciken tarihi, ilimin harshe da ilimin kimiya na kayan tarihi wanda ya dace a gabatar tare da majiyoyinsa, hujjojin da ake bayarwa da kuma binciken kimiyya daban-daban da aka gudanar a kansa.

A halin yanzu babu wani cikakken ƙidayar harsuna ta duniya da ke ƙididdige, mutum bayan mutum, ga dukkan harsunan duniya, duk mutanen da suke iya magana da su ko fahimtar su.

Majalisar Ɗinkin Duniya tana tattarawa da wallafa wasu bayanan harshe da suka fito daga ƙidayoyin jama’a na ƙasashe. Sai dai ba dukkan ƙasashe ne suke tattara irin bayanan harshe iri ɗaya ba, kuma hanyoyin da ake amfani da su ba su da daidaito.

Dangane da ƙasa, ƙidayar jama’a na iya auna:

• harshen uwa;
• harshen da aka fi amfani da shi a gida;
• harshen da aka saba magana da shi;
• ko ikon magana da harshe ɗaya ko fiye da aka ayyana.

Waɗannan rukunan ba sa auna abu ɗaya kai tsaye. Bugu da ƙari, ƙasashe da dama ba sa tattara cikakkun bayanan harshe akai-akai.

Sashen Kididdiga na Majalisar Ɗinkin Duniya ya bayyana cewa bayanan harsuna na ƙasa da ƙasa da ake da su ba sa ba da damar tantance kai tsaye adadin mutanen duniya da suke magana da wani harshe guda, musamman saboda bambancin hanyoyin tattara bayanai da kuma rashin bayanai daga ƙasashe da dama.

UNESCO ma tana gudanar da babban aikin tattara bayanai game da harsunan duniya ta hanyar Atlas ɗinta na Harsunan Duniya. Wannan Atlas yana rajistar dubban harsuna kuma yana tattara bayanai da yawa game da halin da suke ciki, amma shi ma ba cikakken ƙidayar duk mutanen duniya da suke magana ko fahimtar kowane harshe ba ne.

Wannan ƙalubale ya shafi dukkan harsunan duniya, ba harshen Hausa kaɗai ba.

Wannan batu yana da muhimmanci musamman ga manyan harsunan sadarwa da suka ketare iyakokin ƙasashe kamar Hausa, domin mutum na iya amfani da Hausa kullum wajen sadarwa, kasuwanci, tafiya, bin kafofin watsa labarai ko shiga harkokin zamantakewa ba tare da ya bayyana Hausa a matsayin harshensa na uwa ba.

Saboda haka, ƙididdigar da ake samu suna dogara ne da hanyoyi daban-daban.

Wasu suna ƙididdige musamman mutanen da Hausa ce harshensu na uwa. Wasu suna ƙara mutanen da suke bayyana Hausa a matsayin harshe na biyu. Wasu kuma suna ƙoƙarin kiyasta amfani da Hausa a matsayin harshen gama-gari na sadarwa.

Saboda haka, wasu majiyoyin ilimin harshe suna wallafa alkaluman da suka kusanci mutane miliyan 100, yayin da wasu bincike da wallafe-wallafen jami’o’i suka gabatar da ƙididdigar da za ta iya kaiwa kusan miliyan 150.

Waɗannan alkaluma ba cikakken ƙidayar harsuna ta duniya da Majalisar Ɗinkin Duniya ta gudanar ba ne, kuma ba wani ƙididdigar duniya na hukuma da UNESCO ta yi ba ne.

Ƙididdigar fiye da miliyan 300 da aka gabatar a wannan shafi tana amfani da wata hanya mai faɗi dabam: tana la’akari da ainihin sararin amfani da Hausa — a matsayin harshen uwa, harshe na biyu, harshen gama-gari da fahimta mai aiki — a ƙasashe daban-daban inda Hausa take zama wata muhimmiyar hanyar sadarwa.

Bayanan da aka gabatar a wannan shafi sun dogara musamman da majiyoyi na hukumomi, jami’o’i da tarihi: Majalisar Ɗinkin Duniya, UNESCO, hukumomin bayanai da gidajen rediyo na Masar, kundin tarihin BBC, kundin tarihin gidajen rediyo na Saudiyya, binciken jami’o’i kan harshen Hausa da iyalin harsunan Afroasiatic, wallafe-wallafen kimiyya da kuma kididdigar yawan jama’a na ƙasashe.